Przeskocz do treści

Mokosz – Matka Ziemi i patronka kobiet

Badacze pozostałości kultów po słowiańskich bogach wielokrotnie próbowali wyjaśnić, dlaczego tak niewiele wiemy dziś o rodzimych bóstwach żeńskich. Historycy religii byli podzieleni – część z nich uznało to za oczywiste następstwo tego, że same boginie w słowiańskim panteonie nie odgrywały istotnych funkcji, inni zwracali zaś uwagę na ważną pozycję kobiet w dawnych wspólnotach, która przejawiała się m.in. w uprzywilejowaniu wdów i swobodzie wyboru małżonka. Miałoby to rzekomo świadczyć o matriarchacie wśród Słowian bądź co najmniej wyniesieniu w dobie neolitu do rangi naczelnej jednego z kobiecych bóstw. Skoro niebo zarezerwowane było dla potężnego, ciskającego gromy mężczyzny, to ziemia powinna przypaść w udziale kobiecie – twardej, kształtnej i niesamowicie płodnej.

W nurt ten wpisuje się poświadczona wśród Słowian wschodnich Mokosz – bogini płodności i urodzaju, opiekunka kobiet i dzieci, traktowana często jako słowiańska Matka Ziemia, której cześć należało szczególnie oddawać w porze żniw i zbiorów. Kim była słowiańska Mokosz i w jaki sposób pamięć o niej zachowała się do naszych czasów?

Autor: Andy Paciorek ©
Autor: Andy Paciorek ©

Imię Mokosz często jest wyprowadzane od sanskryckiego makhá 'szlachetny, bogaty', co uzasadniałoby jej związek ze sferą płodności i urodzaju. Nazwa ta konotuje również związek z wyrazem meksha oznaczającym 'wyzwolenie', 'śmierć, mrok', a także – 'sok roślinny'. Trudno jednak powiedzieć, na ile kult Mokoszy faktycznie łączył się z wierzeniami starożytnych Indii, zwłaszcza że uderzające jest podobieństwo imienia tej bogini do takich wyrazów jak mokry, moczyć itp. Z perspektywy językoznawczej trudno jest jednoznacznie rozstrzygnąć, czy prasłowiański rdzeń mok- z wodą i wilgotnością łączył się pierwotnie, czy też upowszechnił się on wtórnie właśnie za sprawą kultu bogini kojarzonej ze sferą wodną.  Niektórzy zwykli też wyprowadzać kult Mokoszy od fińskiego demona i plemienia Moksza, choć w tym wypadku to raczej Skandynawowie zapożyczyli pewny element od sąsiedniego ludu.

Mokosz należy traktować przede wszystkim jako boginię wschodniosłowiańską, która zapewne z czasem została zdegradowana do funkcji demonologicznej. Źródła pisane poświadczają istnienie kultu tej postaci na Rusi, choć nie brakowało w literaturze naukowej hipotez łączących Mokosz z całą Słowiańszczyzną. Jest to jednak sprawa wątpliwa – wyprowadzana na podstawie nazwy czeskiej gminy Mokošín, wyróżniającej się szczególnym herbem, na którym jest obecna kobieta pośród dwóch kłosów zboża. Czeski Mokoszyn to jednak jedyny taki przypadek na obszarze zachodniej Słowiańszczyzny, podczas gdy na Wschodzie można odnaleźć takie nazwy miejscowe: jak Mokoš pod Pskowem, Mokszany, Moksza, Moksze, Mokszy Błoto czy Mokuszów. Ta jedna nazwa miejscowa to zatem za mało, by kult Mokoszy móc uznać za ogólnosłowiański.

mokoszynNajpowszechniej zwykło się dziś Mokosz łączyć z kultem "matki ziemi wilgotnej" (mat' syraja zemlja), który dobrze zachował się w kulturze ludowej, zwłaszcza rosyjskiej. Na wschodnich ziemiach istniał niegdyś wśród chłopów zwyczaj wyznawania grzechów prosto do ziemi bądź też zakaz "ranienia" jej w pewnych porach. Ziemia wczesną wiosną bywała traktowana jak kobieta brzemienna, przygotowująca się do wypuszczenia plonów. Z tego powodu nie należało jej orać ani uderzać, nie rwano też z niej trawy, a także unikano takich prac jak grodzenie czy wbijanie kołów. Na ziemie nie wypadało upadać ani tym bardziej na nią spluwać. Każdy haniebny czyn wobec niej wymagał przeproszenia, gdyż tak wielki wobec niej żywiono niegdyś szacunek. Na ziemię przeklinano i przysięgano, całowano ją i tytułowano świętą. W celu zapewnienia urodzaju zakopywano w niej ofiary, a także – odbywano bądź symulowano na niej stosunki płciowe. Tak duża liczba wierzeń związanych z ziemią musi mieć związek z pradawnym kultem.

Pojęcie ziemi jako matki należy do jednych z najstarszych wyobrażeń religijnych, choć nie na każdym terenie zachowało się ono aż tak dobrze. Wierzenie to należy łączyć w parę z mitem uranicznym, który również zatracił gdzieniegdzie swój mitologiczny wymiar. NIEBO–ZIEMIA to jedna z podstawowych kosmogonicznych opozycji. Ziemia bierze bierny udział w rodzeniu świata w znanej nam postaci, przez co nie może dziwić skojarzenie niej z kobietą w ciąży. Aleksander Gieysztor kult Mokoszy połączył z irańską Anahitą bądź Surą – boginią płodności, opiekunką dzieci i hodowli owiec. Jest to trop bardzo słuszny, zwłaszcza że słowiańskie bóstwo zdaje się mieć związek ze wszystkimi wymienionymi sferami.

Autorka: Svetlaya7777, na zlecenie cheshirbead.com ©.
Autorka: Svetlaya7777, na zlecenie cheshirbead.com ©.

Za sprawą folkloru wiemy, że Mokosz była kojarzona z tkactwem i przędzeniem. Wśród Rosjan bogini ta przetrwała pod postacią demona domowego – kobiety z dużą głową, która przędła w nocy wełnę i strzygła owce, dając o sobie znać za sprawą dźwięku pracującego kołowrotka. W tradycji ludowej Mokoszy zostawiono ofiarę z kłębka wełny bądź żywności. Zapewne dalsza demonizacja tej postaci doprowadziła do wyodrębnienia się wierzeń na temat kikimor / sziszimor, szkodliwych demonów domowych, również słynących z przędzenia i warkotu kołowrotka. Przekazy ludowe poświadczają także związek Mokoszy ze sferą seksualną, konkretnie – z onanizmem.

Skojarzenie Mokoszy z wełną sprawiło, że niektórzy badacze zaczęli łączyć ją z odpowiedzialnością za ludzki los. W mitach indoeuropejskich dobrze zachowała się wszakże metafora ludzkiego żywota jako nici. Z tego powodu Mokosz wykazuje podobieństwo do Doli – słowiańskiej personifikacji ludzkiego losu. Jest to trop bardzo niepewny, zwłaszcza że ze słynnymi nićmi łączone były zazwyczaj potrójne bóstwa kobiece. Skądś jednak wierzenia na temat doli i niedoli musiały się wziąć, a wschodniosłowiański kult Mokoszy zdaje się tutaj częściowo pokrywać z tą sferą wierzeń.

Autor: hello-heydi ©
Autor: hello-heydi ©

Jeśli uznać wierzenia dawnych Słowian za jednolite, to Mokosz musiała mieć swe odpowiedniki wśród Słowian zachodnich i południowych. Na Bałkanach poświadczony został kult Perperuny – bogini deszczu i mokrej pogody, małżonki samego Peruna. Była ona też nazywana Dodolą – czyżby kolejne powiązanie z ludzką dolą? Podobieństwo Mokoszy do Perperuny sprawiło, że również i nią zaczęto postrzegać jako małżonkę Gromowładnego. Niektórzy jednak zwracają uwagę na bliskość bogini do Welesa – pana podziemnego świata i opiekuna zwierząt hodowlanych, która opierała się na podobieństwie sprawowanych funkcji. O wiele trudniej odnaleźć jest odpowiednik Mokoszy wśród Słowian zachodnich. Najbardziej prawdopodobną kandydatką zdaje się być Łada – bogini kojarzona m.in. z miłością i wegetacją, choć jej kult nie jest zbyt mocno poświadczony.

Wojownicy na Rusi mogli przysięgać na Peruna, zaś rolnicy na Welesa. Do kogoś jednak swe prośby musiały zanosić także kobiety. Mokosz jako bogini płodności była niewątpliwie dobrą adresatką modlitw dla zatroskanych matek, choć niewykluczone, że zwracały się do niej wszystkie dojrzałe kobiety. Jeśli jej związek z ludzkim losem okazałby się prawdziwy, wówczas Mokosz byłoby można uznać nawet za jedno z naczelnych słowiańskich bóstw.

Źródła:
A. Szyjewski, Religia Słowian.
K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian.
A. Gieysztor, Mitologia Słowian.

Udostępnij na:
  • Co do nazw miejscowych, to jest jeszcze Mokošica w Chorwacji, dawniej miejscowość, a dziś dzielnica Dubrovnika, zwróciła moją uwagę widziany tam drogowskaz na nią.
    https://hr.wikipedia.org/wiki/Moko%C5%A1ica#Ime ~o, tu jest o nazwie. Zatem mamy też jedną nazwę południową 🙂

    • Kamil Gołdowski

      O! To bardzo ciekawe, zwłaszcza że w literaturze naukowej wyraźnie łączono Perperunę z Mokoszą. Ten południowosłowiański trop rzuca ciekawe światło na zasięg kultu Mokoszy. 🙂

      • Żmisław

        Mokosz, to Matka Ziemia, a Perperuna jest niebiańską żoną Peruna. Funkcyjnie sobie w ogóle nie odpowiadają, to dwie różne Boginie.

  • Maruna

    Na Bałkanach istnieje obrzęd zwany Dodola (Dudula, Dudulica, Dudule) lub Peperuna (Peperuda, Perperuna, Pipiruda) wykonywany w czasie suszy. (W Chorwacji, Serbi częściej Dodole w Bułgari Peperuna) Małą dziewczynkę przebiera się w sukienkę ze świeżych zielonych liści i małych gałęzi. Chodzi ona od domu do domu śpiewając, wraz z ludźmi ze wsi, specjalne pieśni, tańcząc odpowiednie tańce i robiąc obrzędowy hałas. Gospodarz, u którego się pojawi, powinien spryskać ją wodą. Pieśni zazwyczaj mówią o tym, że Dodola/ Pepruda chodzi po wsi i tak jak my ją oblewamy, tak ty boże daj nam deszcz/wodę; zawierają refren "Oj dodo, oj dodole!" Tu przykład w miarę nieuwspółcześniony: https://www.youtube.com/watch?v=Og0O8K3YtOE

  • Żmisław

    Mokoszyn to też dzielnica Sandomierza, a kobieta w herbie czeskiego Mokošina, to właśnie Bogini Mokosz, gdyż w tej wsi stoi jej posąg ustawiony przez czeskich rodzimowierców. Do tego dochodzi Makoszyn w Łysogórach (po rosyjsku imię Bogini wymawia się właśnie "Makosz[a]").

  • Grzesiek Czekaj

    Jest również miejscowość Makoszyn ( woj. Świętokrzyskie). W pobliżu na górze Zamczysko jest rezerwat przyrodniczo archielogiczny. Wokół szczytu jest usypany wał kojarzony z kultem wczesnośredniowiecznym.Przeczytalem kiedyś że związany dokladnie z kultem mokoszy i właśnie od bogini wzięła nazwę miejscowość.Nie ma niestety żadnych publikacji na ten temat.

  • Irena Lipiec

    bo tak było stąd pozostałość spychanych przez katolicki patriarchat kultów bogiń
    http://minos-minal-omfalos.blogspot.com/2013/12/prehistoryczna-bogini-nieba.html

  • Irena Lipiec

    W dawnych czasach w Polsce ludzie nosili swoje miana, dzisiejsze nazwiska od
    tego czym się zajmowali, a szczególnie słowiańskie rody kapłańskie nosiły
    nazwiska od bóstw i bogiń z których kultem byli związani. Mamy zatem trochę
    nazwisk polskich, które są silnie związane z kultem Bogini Mokoszy oraz jej
    męskiego partnera, a w nazwiskach i mitologi silną pomoc dla odkrycia swojej
    duchowej tożsamości. W Polsce zaledwie sześć osób nosi nazwisko Mokosz, w tym
    pięć mieszka w miejscowości Szczecinek, która zatem może być jedną z dawnych
    siedzib kultowych Bogini Mokoszy, a 1 osoba zamieszkuje Świętochłowice.
    Nazwisko Mokosza nosi 13 osób, w tym 7 w Kraśniku, a 6 w Opolu Lubelskim, a to
    widać kolejne kultowe dla Bogini Mokoszy miejscowości. W Polsce są znane aż 934
    osoby o nazwisku Makosz. Zamieszkują one w 71 różnych powiatach i miastach, a
    najwięcej zameldowanych jest w miejscowości Katowice, a dokładnie 77 - dalsze
    powiaty/miasta ze szczególnie dużą liczbą osób o tym nazwisku to Bieruń i
    Lędziny (70), Radzyń Podlaski (70), Łuków (67), m. Gliwice (55), Strzelce
    Opolskie (50), Goleniów (38), Siemianowice Śląskie (36), Ruda Śląska (31) i
    Zabrze z liczbą wpisów 29.

    W Polsce jest także 39 osób o nazwisku MĄKOSZ, które zamieszkują w 10 różnych
    powiatach i miastach, a najwięcej zameldowanych jest w miejscowości Nysa -
    dokładnie 12, podczas gdy dalsze powiaty/miasta ze szczególnie dużą liczbą osób
    o nazwisku Mąkosz to Tomaszów Mazowiecki (8), Lubin (6), Ostrów Wielkopolski
    (4), m. Rzeszów (2), m. Wrocław (2), Kalisz (2), m. Kalisz (1), Ostrzeszów (1)
    i m. Łódź z liczbą wpisów 1. MĄKOSZA to nazwisko dla 266 osób w Polsce, w tym
    dla 30 dla Ostrowa Wielkopolskiego, a dalsze powiaty/miasta ze szczególnie dużą
    liczbą osób o tym nazwisku to m. Łódź (26), m. Kalisz (24), Warszawa (19), Nowa
    Sól (14), Kalisz (14), m. Opole (12), Pabianice (10), Lubin (9) i Strzelce
    Krajeńskie z liczbą wpisów 8. W Polsce jest 1 osoba o nazwisku MONKOSZ, która
    mieszka w Tomaszowie Mazowieckim.

    Nazwisko MOKOS nosi 76 osób, w tym 26 w miejscowości Nowy Dwór Mazowiecki,
    Inowrocław (13), Legionowo (11), Warszawa (9), m. Słupsk (5), m. Bydgoszcz (4),
    Mińsk Mazowiecki (3), zachodni Warszawa (2), Giżycko (1) i m. Zielona Góra
    (1).

    Nazwisko MOKOSA noszą w Polsce 322 osoby, a zamieszkują w 29 różnych
    powiatach i miastach, najwięcej zameldowanych jest w miejscowości Grójec, a
    dokładnie 93 osoby, podczas gdy dalsze powiaty/miasta ze szczególnie dużą
    liczbą osób o tym nazwisku to Warszawa (44), m. Radom (33), Radom (30), Zwoleń
    (16), m. Gorzów Wielkopolski (15), Gorzów Wielkopolski (14), Gdańsk (10),
    Elbląg (8) i Nakło n. Notecią z liczbą wpisów 8.

    Jeśli rdzeń MOKSZ zapisać jako MOKRZ (wszak Boginię zwano
    także Mokrza), co czyniono, mamy rodzinę nazwisk kultowych, z których MOKRZYCKI
    to 1723 osoby rozsiane w 202 miastach i powiatach, najwięcej w miejscowości
    Kolbuszowa (210), Wrocław (50), Jasło (46), Mielec (46), Kłodzko (45), m.
    Kraków (37), Lubaczów (35), Łańcut (33), Dębica (31) i Nowy Sącz z liczbą wpisów
    29. W Polsce są także 1783 osoby płci żeńskiej o nazwisku MOKRZYCKA, najwięcej
    w miejscowości Kolbuszowa (201), Wrocław (67), m. Kraków (50), Dębica (46),
    Kłodzko (45), Warszawa (45), Mielec (43), Jasło (40), Szczecin (34) i Łańcut z
    liczbą wpisów 29. Nazwisko MOKRZYSKI nosi jedna osoba w Bochni, a MOKRZYSKA to
    jedna osoba w Katowicach.

    W Polsce jest 40 osób o nazwisku MOKRZAŃSKI, którzy zamieszkują w 8 różnych
    powiatach i miastach, najwięcej jest w miejscowości Kielce (16), a dalsze
    powiaty/miasta ze szczególnie dużą liczbą osób o tym nazwisku to Starachowice
    (10), Warszawa (6), Głogów (2), Ruda Śląska (2), m. Słupsk (2), m. Łódź (1) i
    Jarosław (1). Odpowiednik MOKRZAŃSKA to 36 osób z całej Polski, w tym Kielce
    (12), Starachowice (6), Warszawa (5), m. Łódź (4), Ruda Śląska (2), Jarosław
    (2), Zgierz (1), Głogów (1), Bielsko-Biała (1) i m. Przemyśl (1).

    MOKRZYŃSKI to 259 osób, w 54 różnych powiatach i miastach, najwięcej w
    mieście Radomsko (36), Jarosław (31), Lesko (17), Słubice (15), Grodzisk
    Wielkopolski (12), Zgierz (10), Tomaszów Lubelski (9), Kłodzko (8), m.
    Tarnobrzeg (7) i m. Rzeszów (7). MOKRZYŃSKA to 266 osób, w 57 różnych powiatach
    i miastach, w tym Jarosław (43), Radomsko (32), Słubice (19), Tomaszów Lubelski
    (16), Lesko (11), Grodzisk Wielkopolski (9), Zgierz (9), Kłodzko (7), Warszawa
    (7) i Lubin (7).

    Siedem osób o nazwisku MOKRZYK, Brzeg (4), Stalowa Wola (3), to także
    nazwisko powiązane z kultem Bogini Mokoszy, które się w jakiejś formie
    zachowało. Nazwisko MOKSZAN zachowało 39 osób w 12 różnych powiatach i
    miastach: Piła (8), Świdnica (7), m. Konin (4), m. Kraków (4), Gdynia (4),
    Płock (3), Gliwice (2), Turek (2), Stargard Szczeciński (2) i m. Poznań
    (1).

    Czułe zdrobnienia od imienia Bogini także występują. W Polsce jest 911 osób
    o nazwisku MAKOŚ, zamieszkują oni w 95 różnych powiatach i miastach, a
    najwięcej żyje w miejscowości Sucha Beskidzka (173), podczas gdy dalsze
    powiaty/miasta ze szczególnie dużą liczbą osób o tym nazwisku to Krosno (104),
    Opole Lubelskie (64), m. Krosno (46), Bartoszyce (22), Grudziądz (19), Ostróda
    (18), Piła (18), Oświęcim (18) i Kraśnik z liczbą wpisów 16. Nazwisko MOKOŚ
    noszą 3 osoby, wszystkie z miasta Wrocław. Nazwisko MAKUŚ nosi 45 osób, w tym
    Elbląg (15), Sokółka (7), Szczecinek (5), Wałbrzych (5), m. Białystok
    (4), Gdańsk (3), m. Wałbrzych (2), Legnica (1), Sopot (1) i Bochnia (1).

    Nie jest to zapewne pełna lista nazwisk rodów
    powiązanych z kultem Bogini Mokoszy. Pobieżna lista zachowanych nazwisk
    wywodzonych od form imienia Bogini pokazuje już jednakże, że kult musiał być
    mocno rozpowszechniony, tym bardziej, że wieki jego bestialskiego zwalczania
    przez chrześcijaństwo zdołały wytępić zdecydowaną większość nie tylko stanu
    kapłańskiego, ale także samych wyznawców.